Một câu hỏi ngày càng hay được hỏi trong các gia đình có con ở tuổi cấp hai: nếu nghề con đang nhắm tới mười năm nữa không còn, thì bây giờ học để làm gì?
Câu trả lời trung thực: không ai biết chắc nghề nào còn. Nhưng điều đó không dẫn đến kết luận “thế thì học làm gì” — nó dẫn đến một câu hỏi khác, hữu ích hơn.
Câu hỏi nên đổi thành gì
Thay vì “nghề nào an toàn”, hỏi “kỹ năng nào dùng được ở nhiều nghề”.
Câu đầu tiên đòi hỏi dự đoán tương lai — việc mà không ai làm tốt. Câu thứ hai chỉ đòi hỏi nhìn vào hiện tại, và trả lời được.
Bốn mươi năm trước, nghề đánh máy chữ biến mất. Nhưng người làm nghề đó mà có khả năng viết tốt, sắp xếp tốt, làm việc với người khác tốt thì chuyển sang việc khác được. Người chỉ biết đánh máy thì không.
Bốn thứ giữ giá trị qua mọi thay đổi
Đọc được một văn bản dài và hiểu đúng. Nghe cơ bản, nhưng đây là kỹ năng phân loại người rõ nhất trong mọi công việc văn phòng. Một hợp đồng, một bản yêu cầu kỹ thuật, một email dài của khách — ai đọc đúng thì làm đúng.
Viết được cho người khác hiểu. Không phải văn hay. Là viết một đoạn mà người đọc không phải hỏi lại.
Tách được dữ kiện khỏi ý kiến. Đây là phần lập luận của môn Toán, và cũng là thứ cần để không bị lừa trong đời sống.
Làm việc được với người không giống mình. Phần này ít được dạy nhất và bị thiếu nhiều nhất.
Bốn thứ này không phụ thuộc vào nghề. Chúng cũng không học được trong một khoá ba tháng — phải xây dần qua nhiều năm, đó là lý do bắt đầu từ tuổi đi học là đúng lúc.
Còn kiến thức môn học thì sao?
Có người kết luận: vậy thì bỏ kiến thức đi, chỉ dạy kỹ năng.
Kết luận đó sai, và sai theo một cách tốn kém. Không ai lập luận được trong một lĩnh vực mình không biết gì. Tư duy phản biện mà không có kiến thức nền thì chỉ là hoài nghi suông.
Kiến thức môn học là vật liệu để luyện bốn thứ trên. Con học Hóa không phải để sau này cân bằng phương trình trong đời thực, mà vì qua đó con học cách đọc một hệ thống quy tắc và suy ra kết quả.
Ba câu nên nói với con
“Bố cũng không biết mười năm nữa thế nào.” Nói thật thì con tin những phần còn lại hơn. Giả vờ biết tương lai là cách nhanh nhất để mất lòng tin của một đứa trẻ tuổi cấp hai.
“Con thấy mình làm cái gì mà không thấy chán?” Câu này hữu ích hơn “con thích nghề gì”, vì trẻ không biết có những nghề nào — nhưng biết rõ việc nào làm mãi không chán.
“Học cái này để làm gì là câu hỏi đúng, con cứ hỏi.” Đứa trẻ hỏi câu đó không phải đang lười. Nó đang tìm lý do, và có lý do thì học bền hơn nhiều so với học vì sợ.
Thứ không nên làm
Đừng chọn nghề hộ con dựa trên dự đoán thị trường mười năm tới. Những dự đoán đó sai rất thường xuyên, và giá phải trả là một đứa trẻ học bốn năm đại học cho một thứ không hợp.
Cũng đừng đi thái cực ngược — “thôi kệ, học gì cũng được”. Buông hẳn cũng là một quyết định, và nó đẩy toàn bộ gánh nặng sang cho đứa trẻ chưa đủ thông tin để gánh.
Chỗ ở giữa: giúp con thử nhiều thứ để biết mình hợp gì, và giữ cho bốn kỹ năng ở trên luôn được luyện.
Ở Mona
Chương trình tư duy Toán học và tư duy Ngôn ngữ ở trung tâm nhắm đúng vào ba kỹ năng đầu trong bốn thứ trên. Các lớp kỹ năng sống — giao tiếp, thuyết trình, làm việc nhóm — nhắm vào thứ tư.
Không phần nào trong đó hứa với phụ huynh về một nghề nghiệp cụ thể. Điều chúng làm được là giữ cho con nhiều cửa hơn khi đến lúc phải chọn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con học lập trình từ sớm không?
Nếu con thích thì tốt, vì lập trình luyện rất kỹ phần lập luận. Nhưng đừng học vì nghĩ đó là nghề an toàn — chính lĩnh vực này đang thay đổi nhanh nhất.
Con học giỏi nhưng không biết thích gì thì sao?
Ở tuổi cấp hai, điều đó bình thường. Cách duy nhất để biết là thử — và thử thì cần thời gian rảnh, thứ một lịch học kín đặc không có.
Học để thi vào 10 có mâu thuẫn với những điều trên không?
Không, nếu cách ôn là hiểu bản chất. Có, nếu cách ôn là học thuộc dạng bài. Cùng một kỳ thi, hai cách chuẩn bị, hai kết quả lâu dài khác hẳn nhau.
