Nhật Bản ghi nhận khoảng 353.970 học sinh phổ thông nghỉ học dài ngày — hiện tượng họ gọi là futoko — và con số này đã tăng năm thứ mười hai liên tiếp.
Điều đáng chú ý không phải con số. Là cách ngành giáo dục Nhật đã đổi cách đọc hiện tượng này — từ chỗ coi đó là lỗi của đứa trẻ, sang chỗ coi đó là tín hiệu cần đọc.
“Không muốn đi học” hiếm khi có nghĩa là lười
Khi một đứa trẻ bắt đầu viện cớ để không đến trường, phản ứng đầu tiên của người lớn thường là nghiêm khắc hơn. Kinh nghiệm của Nhật cho thấy cách đó hiếm khi hiệu quả, và thường làm tình hình kéo dài hơn.
Lý do: phía sau việc không muốn đi học gần như luôn có một nguyên nhân cụ thể mà đứa trẻ chưa nói được — vì chưa biết diễn đạt, hoặc vì sợ nói ra thì tệ hơn.
Bốn nguyên nhân hay gặp
Một chuyện trong quan hệ bạn bè. Phổ biến nhất và bị đánh giá thấp nhất. Một đứa trẻ bị tách khỏi nhóm phải đối mặt với điều đó sáu tiếng mỗi ngày.
Một môn bị hổng đến mức không theo nổi. Ngồi trong lớp mà không hiểu gì suốt bốn mươi lăm phút là trải nghiệm mệt mỏi hơn người lớn tưởng.
Sự cứng nhắc không hợp. Một số trẻ phản ứng mạnh với tiếng ồn, với đám đông, với việc bị gọi lên bất ngờ. Đó không phải hư.
Kiệt sức. Lịch học kín, ngủ thiếu kéo dài nhiều tháng. Khi đã cạn, đứa trẻ không còn sức để đối phó với cả những việc bình thường.
Dấu hiệu sớm
Hiếm khi con tuyên bố thẳng. Thường nó đến từng bước: sáng nào cũng đau bụng hoặc đau đầu nhưng chiều thì hết; dậy muộn dần; kéo dài việc chuẩn bị; thôi kể chuyện ở lớp; chủ nhật buổi tối trở nên nặng nề.
Một dấu hiệu đơn lẻ thì bình thường. Nhiều dấu hiệu cùng lúc và kéo dài vài tuần thì đáng để ngồi xuống hỏi.
Bốn việc nên làm trước
Hỏi vào lúc không phải buổi sáng. Buổi sáng là lúc căng thẳng nhất, ai cũng vội. Câu chuyện thật thường ra vào buổi tối, lúc đang làm việc gì đó cùng nhau.
Hỏi câu hẹp. “Con không thích đi học à?” quá rộng để trả lời. Thử: “Giờ ra chơi con hay ngồi với ai?”, “Môn nào là môn con ngại nhất?”
Đừng hứa những điều không giữ được. “Bố sẽ nói chuyện với cô ngay” có thể làm con sợ hơn. Hỏi con muốn bố mẹ làm gì trước.
Nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm. Thường thầy cô đã thấy một phần sự việc mà gia đình không biết.
Khi nào cần người có chuyên môn
Có những trường hợp vượt quá phạm vi mà gia đình và nhà trường xử lý được với nhau.
Nếu con nghỉ học kéo dài nhiều tuần, hoặc anh chị thấy con thay đổi rõ về giấc ngủ, ăn uống, hoặc rút khỏi mọi hoạt động từng thích, thì nên tìm đến người có chuyên môn — chuyên viên tâm lý học đường của trường, hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý – tâm thần nhi.
Tìm hỗ trợ sớm không phải là làm to chuyện. Nó giống việc đưa con đi khám khi con ốm lâu không khỏi — không ai coi đó là thất bại của bố mẹ.
Trung tâm Mona không làm công việc này. Chúng tôi dạy học, không phải nơi đánh giá hay can thiệp tâm lý, và nói rõ điều đó là đúng hơn là nhận việc mình không đủ thẩm quyền.
Phần mà việc học có thể giúp
Khi nguyên nhân là một môn bị hổng đến mức không theo nổi, thì phần đó vá được — và vá xong thì áp lực giảm thật.
Điều kiện là phải bắt đúng chỗ hổng. Một em lớp 7 không theo được đại số thường là vì phần phân số của lớp 5 chưa vững. Cho em đó học thêm đại số lớp 7 sẽ không giải quyết được gì, chỉ thêm một buổi mệt.
Đó là lý do Mona xếp lớp theo bài kiểm tra đầu vào chứ không theo tuổi.
Điều đáng giữ lại từ câu chuyện của Nhật
Họ mất hơn một thập kỷ để đi từ “làm sao bắt con đến trường” sang “vì sao con không muốn đến”.
Câu thứ hai khó hơn, chậm hơn, và là câu duy nhất dẫn tới chỗ nào đó.
Câu hỏi thường gặp
Con kêu đau bụng mỗi sáng nhưng chiều lại bình thường — con giả vờ đúng không?
Không hẳn. Căng thẳng gây ra cảm giác khó chịu thật trong người, và đứa trẻ không bịa ra nó. Nếu lặp lại nhiều ngày, nên cho con đi kiểm tra sức khoẻ để loại trừ nguyên nhân cơ thể trước.
Có nên cho con nghỉ một buổi không?
Một buổi thì không sao và đôi khi có ích. Nhưng nên kèm một cuộc nói chuyện, và nên có mốc quay lại rõ ràng — nghỉ không thời hạn làm việc quay lại khó hơn theo từng ngày.
Chuyển trường có giải quyết được không?
Có, nếu nguyên nhân nằm ở môi trường cụ thể đó. Không, nếu nguyên nhân đi theo con. Nên tìm hiểu kỹ trước khi quyết định.
